اولو تانری آدیله
بو بیلاق ؛ بیر قایناق اولاراق، آزئربایجان کندلرینی تانیتما آماجی ایله یولا دوشوب.
اومودوموز وار بوتون سویداشلاریمیز بو یولدا بیزه یاردیم ائده لر.
یاشاسین آزئربایجانیمیز
________________________

● جغرافیای تاریخی آزربایجان

سرزمین آزربایجان در طول تاریخ هزاران ساله و پر فراز و نشیب خود با نامهای مختلفی در تاریخ ثبت شده است. و این اسامی معمولا از اسامی اقوامی گرفته شده بود که در آن سرزمین زیسته و دولتهای مقتدری را در آنجا بوجود آورده بودند.

اسامی که با استناد به اسناد تاریخی میشود به آن اشاره کرد، از جمله عبارتند از: سرزمین قوتتی ها ، هوری ها ، سایبیرها ، آزها ، مانناها ، مادها ، آلبان ها.

اسم امروزی آزربایجان معرب آزربایگان میباشد که تخمیناً از اواخر قرن سوم قبل از میلاد تا زمان اشغال آنجا توسط اعراب بدان نام خوانده میشد.

آزربایگان یک کلمه کاملا تورکی بوده و در اصل متشکل از اجزای: “ آز+ار+بای+گان یا قان معرب شده یعنی جان” میباشد.

تاریخ قومی و نژادی آزربایجان با نژاد و ایل های تورک زبانی چون سومرها ، ساویرها ، قوتتی ها ، اورارتوها ، مانناها ، ساکاها ، کنگرها ، مادها ، اوغوزها ، قبچاق ها و … مربوط است.

حدود و مرزهای جغرافیایی سرزمین آزربایجان از دیرباز طبق اسناد باقی مانده آشوری، ایلامی، بابلی و… کاملا قابل اثبات است. طبق این اسناد حدود این سرزمین از جنوب ِ کوههای قفقاز تا سرزمین کاسسی ها (کرمانشاه و لرستان امروزی) بوده است. یعنی در داخل ایران امروزی علاوه بر مناطق تورکنشین کنونی(استانهای آزربایجانشرقی ، آزربایجانغربی ، اردبیل ، زنجان ، قزوین ، همدان ، تهران ، قم و قسمتهایی از استانهای مرکزی و گیلان و...) ، کل استان کردستان و قسمتهای اعظمی از استانهای کرمانشاه و لرستان نیز جزو آزربایجان بوده است.

م.دیاکونوف در کتاب “تاریخ ماد” نتیجه گیری میکند که سرزمین تحت حاکمیت آتروپات زمان حمله اسکندر کبیر درست منطبق با مرزهای دولت ماننا بود و این سرزمین بعدها آزربایگان نامیده شد.

طبق اسناد قدیمی عربی ، در صدر اسلام حدود جغرافیایی آزربایجان از شهر دربند در داغستان امروزی تا جنوب استان همدان امروزی بود.( دربندنامه، ص۲۵، چاپ تفلیس ۱۸۹۸)

در دوران اشغال آزربایجان توسط خلفای اموی و عباسی نیز جغرافیای ارضی آزربایجان بدون تغییر و از همدان تا دربند باقی مانده بود و تحت نام “مملکت آزربایجان” تحت فرمانروایی یک حاکم عرب اداره میشد.

در مورد محدوده‌ی جغرافیایی آزربایجان در دوره اسلامی، مدارک زیادی از جغرافی‌نگاران و مورخان وجود دارد. همه این نوشته‌ها و نظرات که از دانشمندان و جهانگردان و جغرافی‌نگاران به نام ارائه گردیده، آزربایجان را تقریباً سرزمینی دانسته‌اند که از شمال به دربند و از جنوب به همدان (لازم به ذکر است که بعضی از منابع که ارائه گردید قسمتی از کردستان را نیز در قلمرو آزربایجان به حساب آورده‌اند. از جمله سیسر یا سنه = سنندج) و از غرب و شمالغربی به امپراتوری عثمانی و از شرق به استان گیلان محدود بوده است که تقریباً شامل استان‌های کنونی آزربایجانشرقی ، آذربایجانغربی ، اردبیل ، زنجان ، قزوین ، همدان ، تهران ، قم و قسمتی از استانهای مرکزی، کردستان، گیلان و کرمانشاه است.

مورخ و دانشمند شهیر محمود کاشغری در کتاب ارزشمند ”دیوان لغات الترک” که در هزار سال پیش نوشته راجع به سرزمینهای تورکان، از جمله آزربایجان، معلومات زیادی را ارائه داده و مرزهای آزربایجان را از قم تا دربند ذکر کرده است.»

در دوران هزار ساله بعد از اتمام حاکمیت اعراب ، آزربایجان بعنوان یک مملکت خودگردان و مستقل در ترکیب امپراتوری های تورک غزنوی ، سلجوقی ، اتابکان آزربایجان ، ایلخانیان ، قاراقویونلی و آغ قویونلی ها ، صفویه ، افشار و قاجار بود. آزربایجان در بخشهای طولانی از این دوران ، مثلا دوران ایلخانیان، قارا قویونلوها و آق قویونلوها، صفویان تا زمان شاه عباس کبیر و قاجار ، خود مرکز قدرت بود و بر سایر قسمتهای این امپراتوری ها حاکمیت داشت.

اولین اثری که به یک زبان اروپایی در باره اراضی جغرافیایی آزربایجان نوشته شده است ، کتابی است به زبان روسی با عنوان “اوضاع سیاسی ولایت آزربایجان” که توسط pokovnik S.D. Burnasev( 1743-1824) در سال ۱۷۹۳ در شهر Kursk روسیه چاپ شده است. این کتاب که قبل از اشغال مناطق شمالی آزربایجان توسط روسها چاپ شده است. در صفحه ۴ این کتاب آمده است: در وضعیت امروزی اراضی آزربایجان ، از شمال که شروع کنیم به گرجستان چسبیده و در آنجا مناطق Kartli و kaxetiya را دارد، در سمت مشرق به دریای خزر و ولایت گیلان ختم میشود و در مسافتی نیم روزه از آنجا به عراق عجم در جنوب همدان ختم میشود از طرف مغرب با عثمانی هم مرز است.»

همو می­نویسد: « آزربایجان محدود است از طرف مشرق به جبال و دیلم [گیلان و مازندران] و غرب دریای خزر ، و از طرف مغرب به حدود ارمن و اللان و اندکی از حدود جزیره [بین­النهرین], و از طرف شمال به اللان و جبال قبق (قفقاز) و از طرف جنوب به حدود عراق [اراک] و اندکی از حدود جزیره».

حمداله مستوفی مورخ نامی قرن هشتم هجری (۱۲۸۰-۱۳۴۹م) در کتاب نزهه القلوب می­نویسد:
«بلاد آزربایجان ۹ تومان است، بیست و هفت شهر دارد در بیشتر مناطق این مملکت هوا سرد و در بعضی مناطق ملایم است، حدودش با ایالات عراق عجم [شهر اراک فعلی در منتهی الیه منطقه شمالغرب و نیز بخشهایی از مناطق مرکزی ایران]، موغان، گرجستان، ارمن و کردستان پیوسته، طولش از باکو تا خلخال ۹۵ فرسخ، عرضش از بجروان تا سیپان ۵۵ فرسخ می­باشد.»

زین­المجالس و آثارالاول نیز عیناً کلمات حمداله مستوفی را نقل کرده و سر حد آزربایجان را از جنوب، عراق عجم ، از غرب و جنوبغربی کردستان، و از شمالغربی گرجستان و ارمنستان و از شمال، موغان که احتمالاً موغان شیروان نزدیک دربند باشد را تأیید کرده است.

در کتاب «بستان السیاحه» زین­العابدین شیروانی حدود آزربایجان چنین آمده است:
«... محدود است از طرف شمال به ولایت موغان و شیروان و جبال البرز و از سمت جنوب به عراق عجم و کردستان و از جانب مشرق به دیار خلخال و گیلان و تالش و دیلم و از جانب مغرب به بلاد ارمن و گرجستان...

ابن خردادبه در كتاب المسالک والممالک حد آزربايجان را تا مناطق ری و دماوند از جنوب و ارمنستان از شمال را زير نظر اسپهبد آزربايجان میآورد.